Η Παναγία Οδηγήτρια υπήρξε το σημαντικότερο θρησκευτικό κειμήλιο της Κάτω Παναγιάς της Ερυθραίας και το ιερότερο σύμβολο των κατοίκων του χωριού.
Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η εικόνα θεωρούνταν ένα από τα αρχαία αντίγραφα της Παναγίας που αποδίδονταν στον Ευαγγελιστή Λουκά. Η εικόνα ήταν πλούσια διακοσμημένη με χρυσά και ασημένια αφιερώματα, φλουριά, μαργαριτάρια και πολύτιμα τάματα, ενώ οι κάτοικοι τη θεωρούσαν θαυματουργή.
Η εικόνα που έδωσε το όνομά της στο χωριό
Η ιστορία της εικόνας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία της ίδιας της Κάτω Παναγιάς.
Σύμφωνα με την παράδοση, η εικόνα βρισκόταν αρχικά σε μικρό ναό στο παραθαλάσσιο μετόχι της περιοχής. Παρά τις προσπάθειες μεταφοράς της στο επάνω χωριό, η εικόνα «επέστρεφε» πάντοτε στο σημείο όπου αργότερα αναπτύχθηκε ο οικισμός της Κάτω Παναγιάς.
Γύρω από το μικρό αυτό εκκλησάκι δημιουργήθηκε σταδιακά η κοινότητα που έμελλε να πάρει το όνομά της από την Παναγία.
Η μεγάλη εκκλησία του χωριού
Με τα χρόνια ο μικρός ναός αντικαταστάθηκε από τον μεγαλοπρεπή ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, που αποτέλεσε το θρησκευτικό και κοινωνικό κέντρο της κοινότητας.
Η εκκλησία ξεχώριζε για το μέγεθος και την αρχιτεκτονική της, ενώ η φήμη της είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη την Ερυθραία και την ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης.
Η καταστροφή του 1922
Κατά τον πρώτο διωγμό του 1914 η εικόνα μεταφέρθηκε στη Χίο μαζί με τους κατοίκους του χωριού και επέστρεψε στην πατρίδα μετά την ελληνική απόβαση του 1919.
Το 1922 όμως η τύχη της ήταν διαφορετική.
Μέσα στη δίνη της Μικρασιατικής Καταστροφής η ιστορική εικόνα χάθηκε οριστικά μαζί με μεγάλο μέρος της πολιτιστικής και θρησκευτικής κληρονομιάς της Κάτω Παναγιάς.
Η αναγέννηση της μνήμης
Μετά την εγκατάσταση των προσφύγων στην Κάτω Παναγιά Κυλλήνης, οι κάτοικοι αποφάσισαν να δημιουργήσουν πιστό αντίγραφο της χαμένης εικόνας.
Η αγιογράφηση πραγματοποιήθηκε με βάση τις περιγραφές μιας ηλικιωμένης μοναχής από τον Τσεσμέ, η οποία είχε γνωρίσει την αυθεντική εικόνα πριν από το 1922.
Το ασημένιο κάλυμμα της εικόνας φιλοτεχνήθηκε από τον Αγιορείτη μοναχό Ιωάσαφ Μπέλα.
Στις 12 Ιουνίου 1980 η νέα εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας μεταφέρθηκε πανηγυρικά στην Κάτω Παναγιά Κυλλήνης, συμβολίζοντας τη συνέχεια της ιστορικής μνήμης και της πίστης των προσφύγων.
Ένα σύμβολο της Κάτω Παναγιάς
Σήμερα η Παναγία Οδηγήτρια παραμένει το σημαντικότερο πνευματικό σύμβολο της Κάτω Παναγιάς και ένας ζωντανός σύνδεσμος ανάμεσα στην αλησμόνητη πατρίδα της Ερυθραίας και τις νεότερες γενιές των απογόνων των προσφύγων.
